میراث معماری قاجار در بجنورد

عمارت مفخم

بزرگترین و شاخص‌ترین اثر معماری دوره قاجار در خراسان شمالی؛ بنایی که کاشی، تاریخ و زندگی اجتماعی یک دوره را در کنار هم روایت می‌کند.

ثبت ملی: شماره ۹۵۲ موزه بزرگ باستان‌شناسی و مردم‌شناسی
مشاهده روایت بنا
✦ پرونده میراثی عمارت مفخم

قصری از رنگ، آجر و خاطره

عمارت مفخم در شمال شرق شهر بجنورد قرار دارد و در دوره قاجار، همراه با آیینه‌خانه، کلاه‌فرنگی، حوضخانه و سردر، مجموعه دارالحکومه مفخم را در میان باغی بزرگ تشکیل می‌داد.

ساخت این بنا در دهه ۱۳۰۰ هجری قمری و همزمان با حکومت ناصرالدین‌شاه، به دستور یارمحمدخان شادلو، معروف به سردار مفخم، انجام شد. عمارت محل سکونت خانواده او و پذیرایی از میهمانان دولتی و رجال سیاسی بود.

معروف است که نقشه ساختمان را میرزا مهدی‌خان شقاقی، نخستین استاد معماران ایرانی تعلیم‌یافته در فرنگ، طراحی کرده است.

اتاق پذیرایی با شمعدان‌ها و آیینه‌های زیبا پوشیده شده و کف آن با قالی‌های قالب‌دوزی‌شده ابریشمی رشتی فرش شده بود.

کلنل ادوارد ییت، جهانگرد و نویسنده انگلیسی
۲ طبقه ساختار اصلی بنا
۳۴ اتاق به همراه دو تالار بزرگ
۵۰×۲۳ متر ابعاد تقریبی عمارت
۹۵۲ شماره ثبت ملی در فهرست آثار ملی کشور

عمارت مفخم؛ از دارالحکومه تا موزه

عمارت در دو طبقه و به ارتفاع حدود ۹ متر ساخته شده است. هر طبقه دارای دو ایوان در ضلع‌های شمالی و جنوبی است و پنجره‌ها و درهای اتاق‌ها به این ایوان‌ها باز می‌شوند.

ایوان‌های طبقه اول حدود ۳۸ متر طول و ۳٫۱۴ متر عرض دارند. در برابر هر ایوان، ۹ ستون هشت‌ضلعی و دو نیم‌ستون آجری قرار گرفته است. ستون‌های طبقه فوقانی استوانه‌ای هستند و به‌ویژه در ایوان جنوبی با کاشی‌های متنوع پوشانده شده‌اند.

پس از سقوط قاجار، عمارت به تصرف رضاشاه درآمد و مدتی محل اقامت سرهنگ رخشا، فرماندار و رئیس کل املاک پهلوی در بجنورد بود. در سال ۱۳۱۶ آتش‌سوزی سقف طبقه فوقانی را از بین برد و سقف شیروانی فعلی با پوشش ورق گالوانیزه جایگزین آن شد.

دهه ۱۳۰۰ قمری

ساخت عمارت به دستور سردار مفخم و شکل‌گیری مجموعه دارالحکومه.

۱۳۱۶

وقوع آتش‌سوزی در طبقه فوقانی و نابودی سقف قدیمی بنا.

دهه ۱۳۲۰

واگذاری عمارت از سوی ورثه سردار مفخم به اداره بهداری و استفاده به‌عنوان بیمارستان.

شهریور ۱۳۷۰

تحویل بنا به اداره میراث فرهنگی بجنورد و آغاز مسیر مرمت و احیای آن.

امروز

تبدیل عمارت به موزه بزرگ باستان‌شناسی و مردم‌شناسی استان.

نمای کاشی‌کاری‌شده عمارت مفخم

نمایی که هیچ نقشی را تکرار نمی‌کند

بیشتر تزئینات عمارت در نمای جنوبی تمرکز یافته است. کاشی‌کاری‌های معرق، معقلی و هفت‌رنگ، از ستون‌های هشت‌ضلعی ایوان پایین تا زیر سقف طبقه دوم ادامه پیدا کرده‌اند.

در هر ستون، لچکی و قاب طاق، طرحی مستقل دیده می‌شود. پرهیز از تکرار نقش‌ها، نمایی رنگارنگ و متنوع پدید آورده که از دور همچون یک فرش بزرگ معماری به نظر می‌رسد.

در لچکی‌های طاق مرکزی، نقش فرشتگان بالدار با نقوش گیاهی و پیچک‌ها ترکیب شده و در سنتوری مثلثی‌شکل بنا نیز نقش شیر و خورشید بر کاشی‌های هفت‌رنگ دیده می‌شود.

کاشی‌کاری معرق
کاشی‌کاری معقلی
کاشی‌های هفت‌رنگ
گچ‌بری و آیینه‌کاری
ایوان‌های شمالی و جنوبی
۲۱ در چوبی رو به ایوان‌ها
عمارت سردار مفخم شمال شرق شهر بجنورد، خراسان شمالی
کاربری امروز: موزه بزرگ باستان‌شناسی و مردم‌شناسی استان
عمارت مفخم بجنورد
روایت یک اثر ملی از معماری دوره قاجار
عبارت خود را درج و جهت جستجو "Enter" را بفشارید
تنظیمات قالب