پنج برادر؛ جایی که سنگ، آب، تاریخ و افسانه در دامنه کوه به یکدیگر پیوند خورده‌اند.
بش قارداش از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی بجنورد است. نام آن در ترکی خراسانی به معنای «پنج برادر» است و این مجموعه در جنوب بجنورد، در مسیر جاده بجنورد ـ اسفراین قرار دارد.
این اثر در تاریخ ۱۱ دی ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۵۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. فضای فعلی پارک بش قارداش، محیطی دلنشین همراه با نمازخانه، چندین سوپرمارکت و امکانات کامل رفاهی برای مسافران و گردشگران دارد.
بش قارداش در طول سال، به‌ویژه در فصل بهار و تابستان، میزبان گردشگران و شهروندان استان است و محلی برای برگزاری نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های مختلف نیز به شمار می‌رود.
این مجموعه در جنوب شهر بجنورد و در مسیر جاده بجنورد ـ اسفراین قرار دارد.
در برخی روایت‌ها، نام‌های «چهارمغان» و «چرمغان» با پیشینه این محدوده پیوند داده شده‌اند؛ با این حال، درباره ریشه نام و پیوند آن با دوره‌های تاریخی روایت‌های متفاوتی وجود دارد و نمی‌توان این برداشت‌ها را قطعی دانست.
نام چرمغان نیز در روایت‌های محلی و نوشته‌های مربوط به منطقه دیده می‌شود. این نام‌ها بخشی از حافظه تاریخی بجنوردند و برای توضیح دقیق ریشه آن‌ها باید میان سند تاریخی و روایت شفاهی تفاوت گذاشت.
آب چشمه بش قارداش از کوهی سنگی و از پنج شکاف بزرگ و کوچک در پایین کوه بیرون می‌ریزد. در روزگار دیرین، آب چشمه در بخش‌های بالایی و میانی کوه بیرون می‌آمده و شکاف‌ها و مسیرهای آب هنوز بر روی کوه باقی مانده‌اند.
روایتی که نام بش قارداش را در حافظه مردم بجنورد ماندگار کرده است.
طبق افسانه‌ای که در میان مردم شهر جریان دارد، در روزگاران قدیم پنج برادر در شهر بجنورد زندگی می‌کردند. آن‌ها به دلیل مخالفت با ظلم و ستم حکمران، تحت تعقیب مأموران قرار گرفتند.
پنج برادر همراه یکدیگر گریختند و مأموران نیز آنان را تا این مکان تعقیب کردند. برادران از خدا طلب کمک کردند. در همان هنگام پنج سوراخ در کوه ایجاد شد و برادران به آن‌ها پناه بردند. از این سوراخ‌ها آب گوارایی جاری شد.
در برخی روایت‌های محلی، از پنج چشمه پرآب در گذشته یاد می‌شود. این روایت بخشی از داستان شفاهی بش قارداش است و نباید آن را با گزارش اندازه‌گیری‌شده از وضعیت کنونی چشمه‌ها یکی دانست.
«بش قارداش» در ترکی خراسانی به معنای «پنج برادر» است. درباره پیوند این نام با شکاف‌های سنگی و داستان پنج برادر، روایت‌های گوناگونی نقل می‌شود؛ داستان پنج برادر را باید افسانه‌ای محلی دانست، نه گزارشی قطعی از یک رویداد تاریخی.
بخشی از هویت بش قارداش در آثاری دیده می‌شود که در دل کوه و پیرامون استخر اصلی بر جای مانده‌اند.
در پایین کوه، شعار سنگ‌تراشیده زرتشتیان یعنی «پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک» بر روی کوه حک شده است. سنگ‌تراش این اثر، اسماعیل جزمی، نقاش، خطاط و سنگ‌تراش بجنوردی بوده است.
او این سخن را در سال ۱۳۰۰ و اندی تراشیده و بنا بر گفته خودش، تاریخ ۱۳۰۰ خورشیدی را برای ماندگاری این یادگار در دل‌ها ثبت کرده است.
در کنار کوه، بنایی تاریخی از دوره قاجار قرار دارد که در روایت‌های محلی ساخت آن به ناصرالدین‌شاه نسبت داده می‌شود. این بنا با تاریخ خاندان شادلو نیز پیوند دارد.
در پیرامون استخر اصلی، عناصر و سازه‌هایی از دوره‌های گذشته دیده می‌شود که به مجموعه تاریخی بش قارداش هویت ویژه‌ای داده‌اند.
آب چشمه از پنج شکاف بزرگ و کوچک در پایین کوه خارج می‌شود؛ مسیرهای قدیمی جریان آب هنوز بر سطح کوه باقی مانده‌اند.
چشمه و استخر اصلی در کنار کوه، فضای شاخص این مجموعه را شکل می‌دهند. درباره تعداد و دبی چشمه‌ها در منابع روایت‌های متفاوتی آمده است؛ به همین دلیل از درج عدد قطعی خودداری شده است.
در بازدید از بش قارداش می‌توان ترکیب کوه سنگی، آبگیر و فضای سبز را در کنار هم دید؛ همین تنوع، حال‌وهوای این تفرجگاه را می‌سازد.
آب از شکاف‌های سنگی دامنه بیرون می‌آید.
آبگیر اصلی یکی از نشانه‌های آشنای مجموعه است.
بافت سنگی و مسیرهای آب، سیمای طبیعی محل را شکل می‌دهند.
درختان و فضای باز، محیطی برای گردش و استراحت فراهم می‌کنند.
.png)
