.png)
قرن ششم تا هفتم هجری
آغاز ساخت بنا
بر پایه ویژگی‌های معماری و شواهد باستان‌شناختی، ساخت قلعه را معمولاً به سده‌های ششم و هفتم هجری قمری نسبت می‌دهند.
دژی سنگی بر فراز تپه‌ای صخره‌ای؛ یادگاری از سده‌های میانی اسلامی و چشم‌اندازی رو به دشت‌های گرمه و جاجرم.
قلعه جلال‌الدین بر فراز تپه‌ای سنگی در حدفاصل گرمه و جاجرم، در شهرستان گرمه و استان خراسان شمالی قرار دارد. بلندی تپه و دید گسترده به دشت، جایگاه آن را برای دیده‌بانی و دفاع مناسب می‌کرد.
پلان شش‌ضلعی، برج‌های مدور و دیوارهای ضخیم، از ویژگی‌های شاخص این دژ هستند. با این حال، تاریخ دقیق ساخت و هویت شخصیتی که نام قلعه از او گرفته شده، قطعی نیست.
پلان قلعه شش‌ضلعی است و در گوشه‌های آن شش برج مدور قرار دارد. بنا با سنگ و ملات ساخته شده و بلندی بارو در ضلع شرقی حدود ۱۵ متر گزارش شده است. ضخامت بارو در بخش پایینی و تا ارتفاع نزدیک به پنج متر، حدود سه متر است.
در برج‌ها و راهروهای بخش فوقانی، خمره‌هایی برای ذخیره آب یا آذوقه تعبیه شده بود. وجود چاه در حیاط نیز از اهمیت تأمین آب در این دژ مرتفع حکایت دارد.
درباره تاریخ ساخت بنا و انتساب نام آن باید محتاط بود؛ شواهد معماری و یافته‌های باستان‌شناختی، بازه‌ای کلی را پیشنهاد می‌کنند، نه یک تاریخ یا بانی قطعی.
بر پایه ویژگی‌های معماری و شواهد باستان‌شناختی، ساخت قلعه را معمولاً به سده‌های ششم و هفتم هجری قمری نسبت می‌دهند.
با وجود شهرت نام قلعه، انتساب قطعی آن به سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه یا شخصیت تاریخی دیگری تأیید نشده است. موزه نیز با محور معرفی چهره‌های تاریخی به نام جلال‌الدین شکل گرفت.
ارزش تاریخی و معماری بنا با ثبت رسمی آن در فهرست آثار ملی ایران تثبیت شد.
مطالعه و مرمت متمرکز بنا از سال ۱۳۸۶ آغاز شد و موزه قلعه در خرداد ۱۳۹۰ به بهره‌برداری رسید.
موزه قلعه در سال ۱۳۹۰ با محوریت معرفی شخصیت‌های تاریخی جلال‌الدین افتتاح شد. در بخشی از مجموعه، روایت تصویری و نقالی به معرفی رخدادهای دوران مغول و زندگی جلال‌الدین خوارزمشاه می‌پردازد.
این کاربری در کنار خودِ بنا، تجربه بازدید را شکل می‌دهد: از گذر در راهروها و برج‌ها تا دیدن خمره‌های تاریخی و خواندن معماری دفاعی قلعه.
قلعه جلال‌الدین در پنج کیلومتری غرب شهرستان گرمه، در انتهای بلوار امام رضا (ع) قرار دارد. بنا در حد فاصل جاده گرمه به جاجرم و بر روی تپه‌ای نسبتاً مرتفع و سنگی واقع شده است.